فرزند زمان خویشتن باش
صادق صدقگو
1399/04/11

 حجت الاسلام و المسلمین سید حسن خمینی در شصت و هفتمین اجلاس مرکزی دانشگاه آزاد اسلامی طی سخنانی اظهار داشته بود: «امام(ره) میفرمود اینکه حرف مرد یکی است، درست نیست. حرف مرد دو تا است.»1 حکایتی که محمد باقر قالیباف رئیس مجلس شورای اسلامی نیز آن را به نقل از مقام معظم رهبری روایت کرده است. 2

بر اساس این منطق، شجاعت برای مردان بزرگ نه اصرار بر عقاید و تحلیلهای شخصی، بلکه انصراف از تصمیم، بازگشت از نظرات خویش و پای نهادن بر خواستههای نفسانی یا مصالح فردی و قبیلهای و منافع جناحی وگروهی برای رسیدن به اهداف بزرگ تر و مصالح عمومی، معنی میشود که امیر مومنان علی (ع) هم می فرماید: «أشْجَعۥ النّاس مَنْ غَلَبَ هَواه» 3

کمتر کسی است که شجاعت و قاطعیت در عرصه مدیریت و راهبری را مترادف با پافشاری بر تصمیمات و مقاصد شخصی نداند و زمینه سازی برای اجرایی نمودن نظرات یا تلاش برای حاکمیت بخشیدن به آنها را در این چهارچوب تعبیر و تفسیر نکند.

ضربالمثل معروف: «حرف مرد یکی است» نماد چنین تفکری در جامعه امروز ماست اما امام خمینی(ره) با تکیه بر دور اندیشی، زمان شناسی و درایت خویش، علاوه پافشاری بر نظرات گذشته - با توجه به مقتضیات زمان - همواره میزان را شرایط جاری کشور و حال فعلی افراد می دانستند و در چارچوب چنین منطقی به بهترین صورت ممکن مشکلات و معضلات را به نفع اسلام و انقلاب مرتفع می نمودند.

قطعنامه 598 شورای امنیت در 29 تیرماه 1366 و با هدف پایان دادن به جنگ ایران و عراق صادر شد. این قطعنامه از نظر کمّی و تعداد واژههای به کار گرفته شده مفصلترین و از نظر محتوا اساسیترین و از نظر ضمانت اجرایی قویترین قطعنامه شورای امنیت در مورد جنگ تحمیلی بوده است.

این قطعنامه پس از صدور، بلافاصله از سوی عراق پذیرفته شد، ولی بعد از گذشت یکسال و هفت روز در 27 تیر 1367 از سوی ایران پذیرفته شد.

امام خمینی (ره) در 29 تیر 1367 و به مناسبت سالروز کشتار حجاج بیت الله الحرام در مکه مکرمه، طی پیامی خطاب به ملت ایران (که به «پیام استقامت» معروف شد) ضمن اعلام قبول قطعنامه 598، به تحلیل شرایط و تشریح دلایل آتش بس پرداختند.

واقعیت این است که در این تصمیم امام خمینی (ره) ویژگی ها و خصوصیاتی نهفته است که با شناخت و تحلیل آنها می توان اصول حاکم بر مختصات فکری و سیره عملی امام(ره) در اداره امور کشور را به خوبی شناسایی و به مردم معرفی نمود.

در این راستا، ضروری است تا نگاهی گذرا بر آرا و اندیشه های ایشان در خصوص جنگ تحمیلی و پذیرش قطعنامه داشته باشیم. دیدگاههای امام خمینی(ره) در مورد جنگ تحمیلی از ابتدا بر تدافعی بودن موضع ایران تاکید داشته و ضمن نفی هرگونه جنگ طلبی و تهاجم، ضرورت دفاع و صیانت از کشور را تنها راه توجیه این موضوع بیان می کنند.

ایشان همچنین در دوران دفاع مقدس ، همواره با بهره گیری از نظرات کارشناسان خبره سیاسی و نظامی (علی الخصوص مسئولین کشوری و لشگری) مبنا را بر تعهد، دلسوزی و صداقت ایشان گذارده و ضمن حرکت بر اساس مشاوره ها و نظرات تحلیلی ایشان، مصالح کشور و منافع مردم را بر هر موضوع دیگری ترجیح می دهند.

در ابتدا لازم است که نگاهی به سخنان آن پیر فرزانه از ابتدای سال 1367 تا زمان پذیرش قطعنامه در تیر ماه 1367 داشته باشیم.

حضرت امام در تاریخ 11 فروردین 1367 طی پیامی ضمن هشدار نسبت به خطر دور شدن مردم از صحنه های انقلاب، ضمن اتمام حجت در خصوص جنگ می فرمایند: «این روزها روز امتحان الهی است...امروز روز عاشورای حسینی است و امروز ایران کربلاست، حسینیان آماده باشید.»4 ایشان در ادامه این پیام تاکید می کنند: «درنگ امروز، فردای اسارتباری را به دنبال دارد.»5

حدود دو ماه بعد و در تاریخ هفتم خرداد ماه 1367 نیز طی پیامی به مناسبت آغاز به کار مجلس سوم تصریح میکنند:

«رزمندگان عزیز و دلاور ما اعم از ارتش و سپاه و بسیج با تکیه بر ایمان و سلاح و امید به حضرت حق و با حمایت بیشائبه مردم به نبرد و دفاع مقدس خود ادامه دهند و عزمها را جزم کنند و بر دشمن زبون بتازند و با همت خود افتخار و نصرت و پیروزی را به ارمغان آورند که سرنوشت جنگ در جبههها رقم میخورد نه در میدان مذاکرهها.» 6

امام خمینی همچنین در تاریخ سیزدهم تیر ماه 1367 در پیامی دیگر که به مناسبت سقوط هواپیمای مسافربری ایران توسط آمریکا صادر می فرمایند، اعلام می کنند: «... باید همه برای جنگی تمام عیار علیه آمریکا و اذنابش به سوی جبهه رو کنیم. امروز تردید به هر شکلی خیانت به اسلام است، غفلت از مسایل جنگ خیانت به رسولالله است...»7

واقعیت این است که جهت اصلی دیدگاهها و نظرات امام(ره) تا اواسط تیرماه 1367 بر این مبنا استوار است که «جنگ تحمیلی» مبارزه ای اعتقادی و تمام عیار علیه ظلم و جور و همچنین جهاد علیه دنیای سرمایه داری، کمونیسم و حاکمان بی درد کشورهای اسلامی است. از این رو، آن را محصور به مرز جغرافیایی و یا همراه با شکست و تلخی کمبود و فقر و گرسنگی نمی دانند.

اما آنچنان که از متن پذیرش قطعنامه 598 بر می آید، امام خمینی(ره) علی رغم اینکه تا مدتی قبل معتقد به مواضع اعلام شده قبلی و همان شیوه دفاع بودند اما مصلحت عمومی، رضایت حق تعالی و تکلیف الهی را به گونه ای دیگر تشخیص دادند و با اعلام اینکه «ما مامور به انجام وظیفه ایم و نه حصول نتیجه» تصریح کردند:

«... من تا چند روز قبل معتقد به همان شیوه دفاع و مواضع اعلام شده در جنگ بودم و مصلحت نظام و کشور را در اجرای آن میدیدم، ولی به واسطه حوادث و عواملی که از ذکر آن فعلاً خودداری میکنم، و به امید خداوند در آینده روشن خواهد شد، و با توجه به نظر تمامی کارشناسان سیاسی و نظامی سطح بالای کشور، که من به تعهد و دلسوزی و صداقت آنان اعتقاد دارم، با قبول قطعنامه و آتشبس موافقت نمودم و در مقطع کنونی آن را به مصلحت انقلاب و نظام میدانم...»8

آنگونه که مشهود است، نظر جدید امام(ره) کاملاً مغایر با سخنانی است که تا چند روز قبل از پذیرش قطعنامه داشته اند. این رویه بار دیگر نمایانگر ویژگیهای شگفت در مختصات فکری و سیره عملی امام خمینی (ره) در اداره امور جامعه است و زمان شناسی، دور اندیشی و التزام عملی ایشان به دیدگاهها و نقطه نظرات کارشناسان برای پیشبرد امور کشور را به تصویر می کشد.

مقام معظم رهبری در تاریخ 30 شهریورماه 1368 (سه ماه پس از انتخاب به عنوان رهبری جامعه اسلامی توسط مجلس خبرگان رهبری) در پیامی به مناسبت نهمین سالگرد جنگ تحمیلی در تشریح شرایط عمومی عرصه دفاع در سال پایانی جنگ تصریح می کنند:

«از صدور قطعنامه تا قبول رسمی آن از سوی جمهوری اسلامی، دنیا شاهد سنگینترین ضربات نیروهای اسلام بر دشمن و فتوحات بزرگ رزمندگان ما بر دشمن در جبهههای جنگ از سویی و فشارهای همه جانبه از سوی حامیان رژیم عراق علیه ایران اسلامی از سوی دیگر بود. حصر اقتصادی، حمله به تأسیسات ما در خلیج فارس و تمرکز بیسابقهی نیروهای نظامی امریکا و ناتو در اطراف مرزهای آبی و هوایی و حتّی تجاوز به آنها، بخشی از این فشارها بود؛ به طوری که تقریباً هیچ فشار ممکن باقی نماند، مگر آنکه بر ملت ایران وارد شد و رژیم امریکا تقریباً بهطور مستقیم وارد صحنه شد. تهدیدها، بمبارانهای وسیع شیمیایی و جنایت حمله به شهرها و هواپیمای مسافربری و کشتی غیرنظامی و اثبات اینکه استکبار در حمایت از عراق آمادگی برای دست یازیدن به هر جنایتی دارد، بخشی از حوادث این دوران است و جا دارد در موقع مقتضی، این حقایق هشداردهنده برای ملت ایران شکافته و بر ملا گردد.»9

اگر شجاعت و اراده امام (ره)، اتکاء او به خدا و اعتماد به کارشناسان دلسوز و متعهد سطح بالای کشور و در راس همه معامله کردن آبروی خویش با حضرت پروردگار نبود، چه اکسیری میتوانست معادله اول را در طول 16 روز به معامله دوم بدل کند؟ و اگر این تبدیل و تغییر انجام نمیگرفت، ایرانِ امروز در چه وضعیتی بود؟

فرض کنیم که حادثه جانسوز ارتحال امام (ره) یک سال زودتر، یعنی در 14 خرداد 1367 به وقوع میپیوست و آخرین پیام امام امت مبنی بر اینکه : «...سرنوشت جنگ در جبههها رقم میخورد، نه در میدان مذاکرهها...» محور اقدامات نظامی و تصمیم گیری های سیاسی کشور بود. در زمینه خط مشی گذاری در حوزه نظامی یا سیاست خارجی چه اتفاقی می افتاد؟ آیا پس از ایشان امکان سخن گفتن از صلح، خاتمه جنگ و پذیرش قطعنامه وجود داشت؟ آیا عناصر ظاهربین با استناد به آخرین پیام حضرت امام(ره) با کوبیدن بر طبل ادامه جنگ، موجب بروز مشکلات اقتصادی، سیاسی و اجتماعی نمی شدند؟

امام امت(ره) مدتی پس از پذیرش قطعنامه در نامه ای که خطاب به خبرگان و مسئولین طراز اول نظام نوشتند، یکی از دلایل اصلی پذیرش قطعنامه و بازگشت از نظرات قبلی خویش را گزارشات فرماندهان نظامی از اوضاع جبهه ها و نیازمندیهای تسلیحاتی غیر قابل تهیه و همچنین گزارش وزرای اقتصادی دولت از وضعیت بودجه و ذخایر مالی و همچنین تحلیل شرایط سیاسی داخلی و بین المللی از سوی مسئولین کشور ذکر می کنند.

این بخش از نامه امام خمینی هرگز به معنای شانه خالی کردن از زیر بار مسئولیت نیست که در پیام خویش بر این نکات تاکید می کند که مسئولیت اصلی جنگ، چه تداوم و چه پایان آن را پذیرفته و ضمن درخواست از ملت برای پشتیبانی و حمایت از مسئولین کشور، اعلام می کنند که اتخاذ این تصمیم با نظر ایشان و بر مبنای مصالح نظام صورت پذیرفته است.

حضرت آیت الله خامنه ای، در خطبه های نماز جمعه تهران در 11 فروردین 1368 (دو ماه قبل از ارتحال حضرت امام(ره)) می فرمایند: «میبینید آنچه که امام میکند در دلها جا باز میکند این مردمی که هشت سال گفته بودند جنگ جنگ، امام عزیزمان آن وقتی که مصلحت دانست قطعنامه را قبول کرد گفت نه آتشبس، ملاحظه نکرد که حالا من هفتهی قبل یا ده روز قبل یا یک ماه قبل، خود من چی گفتم نه تکلیف این است مصلحت اسلام این است، کی چه خواهد گفت برای امام مطرح نیست و چون برای خدا کار میکند خدا هم برای او همهی مقدمات را فراهم میآورد، «من کان لله کان الله له» دلهای مردم مجذوب سخن امام میشود همان مردمی که تا دیروز شعار میدادند به جنگ جنگ آنچنان صداقت و صراحت و خلوص امام در دلهای آنها کارگر میشود که آنها بر میگردند راهپیمایی میکنند شعار میدهند که نخیر امروز باید آتشبس باشد؛ این نشانهی خلوص است.»10

آنچه مسلم است در سیره عملی امام(ره)، پذیرفتن آتش بس هرگز به معنای توقف، سکون و روی گرداندن از اصول و ارزشهای انقلاب اسلامی و اهداف والای آن نیست. همانگونه که پس از هجران او، مجاهدت در راستای بسط ارزشهای اسلامی در منطقه و تقویت بنیانهای سیاسی، نظامی، اقتصادی و فرهنگی جمهوری اسلامی هرگز پایان نیافته است.

بر این اساس، به طور کلی می توان گفت پذیرش قطعنامه توسط امام(ره) به معنای عقب نشینی و یا عدول از مواضع نبوده و نیست بلکه این حرکت نوعی تاکتیک برای عوض کردن صحنه نبرد و به منظور هموار سازی راه برای گسترش اصول انقلابی و اسلامی است. از این رو با درایت حضرت امام(ره) تبلیغات مسموم ضد انقلاب داخلی و خارجی را خنثی و موضع بر حق جمهوری اسلامی در دیدگاه جهانیان را اثبات نمود.

مقام معظم رهبری در این خصوص می فرمایند: «قبول قطعنامهی 598 از سوی جمهوری اسلامی و رهبر عظیمالشّأن فقید آن، توطئهی وسیع دشمن را بار دیگر با هدایت الهی به خود او برگرداند و دشمن را که تحت شعار صلحطلبی، به هر جنایتی دست میزد، خلع شعار کرد. شاید مشیت الهی بر این بود که با قبول قطعنامه، حقانیت جمهوری اسلامی بیش از پیش در جهان آشکار شود و ملت ایران به هدفهای اساسی خود در سطح بینالمللی نزدیکتر گردد. با این ابتکار جمهوری اسلامی، دشمن در دو راهی شکست قرار گرفت: اگر اجرا شود، ایران اسلامی به خواستههای خود رسیده است و اگر اجرا نشود، داعیهی همیشگی جمهوری اسلامی مبنی بر لزوم قطع ریشهی تجاوز و رابطهی میان تجاوزِ عراق و حاکمیت سلطه در جهان و اینکه رژیم عراق در ادعای صلحطلبی صداقت نداشته است، به اثبات میرسد و بیاعتمادی به قرارهای ساختهی قدرتها که جمهوری اسلامی همواره مدعی آن بوده است، در میان ملتها رایج خواهد شد و آنها را بر تکیهی فقط به نیروی خویش، تشویق خواهد کرد.» 11

*****

جهان امروز، عرصه تحولات و تغییرات گسترده و در عین حال گسسته و مستمر است. در دنیای امروز کشورهایی میتوانند با عزت زندگی کنند و از منافع خود دفاع نمایند که همواره با زمان شناسی و تحلیلی درستی از شرایط، ارزیابی واقعبینانه از نقاط ضعف و قوت خویش داشته باشند و با شناخت منطقی و صحیح از فرصتها و تهدیدهای پیرامونی، پیوسته در حال تصمیمگیری و حرکت رو به جلو باشند.

نظام جمهوری اسلامی ایران که در طول عمر خود تجربه راهبری کشور در بحرانهای پیچیده را در کارنامه خود دارد، با پیروی از سیره بنیانگذار خود- دوراندیشی، زمانشناسی و زبان گزینی- میتواند بر چالشهای احتمالی غلبه کند.

امام(ره) فرزند زمان خویشتن بود. زمان شناس و انتخابگر بود، «ساکن و منزوی» نبود و همواره در «حرکت» و «پیشتاز» بود. او جهان را از افقی گستردهتر و عرصهای رفیعتر از منافع کوتاهمدت مورد ارزیابی قرار میداد و همواره پیشتر از زمان خویش حرکت میکرد.

«فرزند زمان خویشتن بودن» سخنی رایج در دنیای امروز ماست. کلامی که تصریح می کند که شرایط زمانی باید سبک زندگی و ابزار زیست انسان را تعیین کند. این سخن رایج را می توان برداشتی آزاد از کلام امام علی (ع) دانست. آنجا که می فرمایند: «شباهت مردم به مقتضیات زمان خود، بیشتر از شباهت آنان به پدران شان است». 12

منظور آن حضرت، آگاه بودن مسلمان بیدار از شرایط زمانه ای است که در آن زندگی می کند که پیامبر گرامی اسلام(ص) نیز در روایتی در این باره می فرماید: «آن کس که آگاه از زمان و شرایط دوران خویش است مورد هجوم اموری که او را به اشتباه و شبهه می اندازد واقع نمی شود.» 13 پس فرد آگاه از اوضاع و احوال حاکم بر روزگار خود، فرزند زمان خویشتن است و با مسایل و موضوعات جاری در زمانة خود مانوس و آشنا است.

اندیشه ورزی انسان و انتخابگری او نیز به مقاومت یا انعطاف پذیری او در مواجهه با حرکت جاری در زمان سنجیده می شود، خصوصاً اینکه چرا و در چه مواردی باید با تغییر همراه بود و در چه مواردی باید در برابر تغییر مقاومت کرد. گاهی تشخیص نادرست این دو مقوله سرنوشتهای اسف باری را برای افراد، اقوام و امتها رقم زده است. شناخت مقتضیات زمان، چه در حوزه شخصی و چه از جنبه اجتماعی، راز توفیق، مانایی و پویایی ملتهاست.

پس پر بیراه نیست اگر ادعا کنیم: فرزند زمان خویش بودن، امری خردمندانه و لازمه ماندگاری حیات شخصی و اجتماعی است و البته این مهم به معنی لجاجت بی ثمر یا سر تسلیم فرود آوردن در برابر شرایط یا هر نوع نوگرایی مطلق و کورکورانه نیست.

 

پی نوشت ها:

1-سایت جماران- کد خبر: 29851 - تاریخ خبر: 30/5/92

2- پایگاه اطلاع رسانی مشرق، کد خبر: 46346

3- سفینه البحار- جلد 2

4- صحیفه امام(ره)- جلد 21- صفحه: 11

5- همان- صفحه 12

6- همان- صفحه 52 و 53

7- همان- صفحه 69

8- همان- صفحه 92

9- سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه ای، پیام به مناسبت نهمین سالگرد جنگ تحمیلی 30/6/1368

10-شبکه خبر صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، قطعنامه 598 به روایت رهبر انقلاب ، کد خبر : 167129

11- همان

12- تحریر المواعظ العددیة، صفحه: 136

13- الکافی،ثقه السلام کلینی ج1ص26 ؛ تحف العقول ،حسن بن شعبه حرانی،ص 356؛ بحارالانوار ، مجلسی ،ج68ص307

تعداد مشاهده خبر395 بار
تصاویر مرتبط


مشاهده نظرات (تعداد نظرات 0)

ارسال نظرات
نام
 
آدرس پست الکترونیکی شما
   
شماره تلفن
توضیحات
 
تغییر کد امنیتی
کد امنیت
 
وزارت جهاد کشاورزی
کلیه حقوق این سایت متعلق به وزارت جهاد کشاورزی می باشد
Powered by DorsaPortal