مروری بر تاریخ جهاد سازندگی ( همزیستی جهادگران با مردم )
نویسنده: عبدالله فاتحی
1399/03/10
 

قسمت هفدهم:

در پی فرمان امام در راستای محرومیّتزدایی از مناطق روستایی و محروم کشور، جمعی از دانشجویان و جوانان تحصیلکرده، از سر تعهد و ایمان قلبی، بهفرمان امام اقتدا کرده و بهسوی مناطق محروم سفر میکنند تا عوامل و شرایط محرومیّت را بررسی کنند و نتایج را برای کمیتههای مرکزی ارسال کنند.از خلال این بررسیها بود که اولاً عمق محرومیّت این روستاها بیشازپیش آشکار گردید و ثانیاً میزان وظیفه و رسالتی که بر دوش این افراد قرار گرفت دو صدچندان شد.این افراد (جهادگران) که اغلب در محیطهای شهری رشد کرده و آموزش دیده بودند، اکنون ناگزیر بودند که خود را با شرایط اغلب بسیار دشوار زندگی در محیطهای روستایی وفق دهند و بتوانند در آن بخشها کار کنند؛ محیطهایی که در بسیاری از موارد فاقد هرگونه امکانات اولیه زندگی با معیارهای مدرن بود. برخی از این افراد کسانی بودند که سالها در خارج از ایران زندگی کرده بودند و تصوّر حضور آنان در این مناطق و برای مدتهای طولانی تنها حکایت از ایثارگری آنان داشت و بس. روایتهای بسیاری در خصوص دشواریهای طاقتفرسای زندگی و کار در این محیطها ذکرشده است. مناطقی که حتی تا چندین روز غذا و آب آشامیدنی نیز در اختیار آنان نبود.

 اما مشکلات کار در این مناطق تنها به این مسائل محدود نمیشد. برخی روستاها یا بخشهای بزرگتر دارای فرماندار و بخشدار و مراکزی اداری بود. درنتیجه فعّالیت در این مناطق نیازمند هماهنگیهایی بود میان نیروهای جهاد و این ادارات که نیروهای انقلابی جهاد را در بروکراسی و کاغذبازیهایی قرار میداد که بخش زیادی از آن لازم نبود و بازمانده از رژیم سابق بود که مقابل هرگونه فعّالیت جهادی قرار داشت.واضح بود که نیروهای جهاد نمیتوانستند برای کاری کوچک که شاید نیمی از روز وقت نیاز داشت، چندین روز دست روی دست گذارده و منتظر دستور مقامات محلی باشند.لذا بهناچار خود آستین بالا میزدند و کار ناتمام را تمام میکردند.این نکته البته شاید تنشهایی را میان بخشهای مختلف ادارات پدید میآورد، اما آنچه اهمّیت داشت این بود که درنهایت، کار و مشکل مردم، در کمترین زمان ممکن حل میشد.

حضور نیروهای مردمی، خاصّه تحت نام جهاد سازندگی، نقشی بنیادین در انقلاب و بخصوص بعدها در جنگ ایفا کرد.اساسیترین نکته در این بسیج نیروهای مردمی این امر بود که آنها در اغلب موارد بهصورت خودجوش سازماندهی میشدند.انقلاب از مردم بود و پسازآن نیز خود مردم تلاش کردند که آن را حفظ کرده و کشور را آباد کنند.«ما هر جا اتکای صادقانه و حقیقی به مردم کردیم، آن بخش آباد شد و جهاد ازجمله این بخشها بوده و در جنگ تا موقعی که به مردم اتکا نداشتیم و فقط به همان نیروهای دارای چارچوب و نام مشخّص چند تا لشکر و تیپ و کادرهای نظامی متکی بودیم، جنگ بهصورت اوایل جنگ ادامه داشت، اما بهمجرداینکه پای مردم به جبههها باز شد و دشتها و بیابانها و کوهها و سنگرها از نیروهایی که جنگ از آنها مطالبه مسئولیّت و کار میکرد، پر شد، ناگهان وضعیّت جنگ زیرورو شد.» (مجموعة مصاحبههای حضرت آیتالله خامنهای در دوران ریاست جمهوری، ج 3، ص 330)

همین بسیج مردمی بود که باعث شد تمام معادلات جنگ به ناگهان تغییر کند و نیروهای انقلابی بتوانند در جبههها و پشت جبههها دست به اقداماتی منحصربهفرد بزنند؛اقداماتی که توانست جنگ را به صحنه ابتکارات و خلاقیّتهای نیروهای جهاد تبدیل سازد.

 

فقرزدایی فرهنگی در روستاها و مناطق محروم
با حضور زنان جهادگر

پیشتر اشاره کردیم بخش اصلی و مهم فقر و محرومیّت در روستاها و مناطق محروم کشور در قبل از پیروزی انقلاب، فقر فرهنگی بود و ازآنجاکه نیمی از جمعیّت این مناطق محروم را زنان و دختران تشکیل میدادند و بر اساس آنچه آمار و اسناد نشان میدهد امکانات فرهنگی و آموزشی و بهداشتی در بخش اعظم مناطق روستایی وجود نداشت؛ لذا رفع محرومیّت فرهنگی جزو اولویتهای جهادگران قرار گرفت. علاوه بر آن، برای انتقال پیام انقلاب به روستاها و مناطق محروم میبایست زمینههای آن فراهم میشد و درواقع جهادگران با انجام برنامههای فرهنگی، آموزشی در مناطق محروم ضمن انتقال پیام انقلاب، مقدّمات توسعة روستایی را هم فراهم میکردند. با این وجود برای اجرای این امر مهم و برای برقراری ارتباط با نیمی از جمعیّت مناطق محروم که زنان و دختران بودند، لازم بود جهادگرانی از جنس خودشان (زنان) باشند، امام خمینی بادید وسیع و عمیقی که داشتند، در پیام خود برای تأسیس جهاد سازندگی به این موضوع اشاره و تأکید میکند، به طوری که در بخشی از پیام اینچنین آمده است:«دانشجویان عزیز، متخصّصین، مهندسین و بازاری، کشاورز، همه قشرهای ملّت، داوطلب برای این است که ایرانی که بهطور مخروبه به دست ما آمده است، بسازند. از این جهت، باید ما بگوییم یک جهاد سازندگی، موسوم کنیم این جهاد را به (جهاد سازندگی) که همه قشرهای ملّت، زن و مرد، پیر و جوان، دانشگاهی و دانشجو، مهندسین و متخصّصین شهری و روستایی، همه باهم باید تشریک مساعی کنند و این ایران را که خراب شده است، بسازند.»

بدینسان زنان انقلابی و شیفته خدمت به هموطنان خود بهعنوان زنان جهادگر پابه پای مردان وارد عرصة جهاد سازندگی شده و توانستند خدمات ارزشمندی در مناطق محروم انجام دهند.

اگرچه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، کار کمک به روستاییان، بهطور خودجوش و پراکنده در سراسر کشور انجام میشد اما بافرمانتاریخی امام خمینی مبنی بر جهاد سازندگی، سیل زنان و مردان، پیر و جوان، از هر قشر و تحصیلاتی راهی روستاها و مناطق محروم کشور شدند.

جهاد سازندگی، نهادی بود که نطفه آن در انقلاب بسته شد، در بستر انقلاب رشد کرد و همراه با نهال نوخاسته انقلاب به ثمر رسید.دستپر توان جهادگران، بذر انقلاب را در دل محرومترین و مستضعفترین قشر جامعه کاشت و تیر آنان قلب بزرگترین دشمنان را نشانه گرفت.

کارها در آغاز بهصورت دستهجمعی و در حد کمک به فعّالیتهای روزمره کشاورزان بود، اما کمکم باگذشت زمان، این کارها جای خود را به فعّالیتهای تخصّصی عمرانی، آموزشی و فرهنگی داد و بهتدریج هر فرد بنا بر توان، تحصیلات و علاقه دریکی از بخشهای سازندگی، آموزشی جای مناسب خود را پیدا کرد.مردان جهادی بیشتر در ردههای سازندگی، عمرانی و زنان جهادی نیز بیشتر در فعّالیتهای فرهنگی، ترویجی و آموزشی جای گرفتند.

بدین سبب روستا بهعنوان اوّلین هدف کاری جهادگران انتخاب شد، چراکه روستاییان در میان اقشارکشور محرومترین بودند و جهادگران که به ندای رهبر خود لبیک گفته و کمر همت برای زدودن آثار رژیم ستمشاهی بسته بودند، عازم مناطق محروم روستایی شدند.

 سالیان متمادی است که تغییر در ساختار فیزیکی روستا، دیگر بهعنوان توسعه تلقّی نمیشود.مهمترین عامل توسعة روستایی، از دیدگاه نظریهپردازان علوم اجتماعی، رشد ابعاد انسانی و ارتقاء آگاهیهای جمعیّتی است.

«فردریک هاریسون» صاحبنظر و کارشناس نامدار معاصر علوم اجتماعی معتقد است:«منابع انسانی پایههای اصلی ثروت ملتها را تشکیل میدهند.سرمایه و منابع طبیعی عوامل تبعی هستند، درحالیکه انسانها عوامل فعّالی هستند که سرمایهها را متراکم میسازند، از منابع طبیعی بهرهبرداری میکنند، سازمانهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی را میسازند، توسعة ملّی را به جلو میبرند و اگر کشوری نتواند مهارتها و دانش مردمش را توسعه دهد و از آن در اقتصاد ملّی بهرهبرداری کند، قادر نیست هیچ چیز دیگری را توسعه بخشد.»

با همین رویکرد اسلامی- انسانی بود که جهاد سازندگی ضمن عمران و آبادانی و رفع محرومیّت روستاها، بیشترین هدف کاری خود را بر روی پرورش ابعاد انسانی روستاییان و سپردن امور به خود آنها قرار میدهد و کمک میکند تا از روستاییان فراموش شده قبل از انقلاب اسلامی، انسانهایی باسواد و متخصّص در حرفه و پیشه خود که در تصمیمگیری دخالت دارند، بسازند.

پسران ودختران دانشجو عضو نهادی به نام جهاد سازندگی بودند که آیتالله خامنهای رهبرمعظم انقلاب درباره آنان میگوید:«جهاد سازندگی یکی از پدیدههای زیبای انقلاب است که در واقع گل خوشرنگ و بویی است که بر بدنه این نهاد روییده و نه فقط کسانی را که با آن سروکار دارند سرمست میکند، بلکه درخت انقلاب را هم زینت میدهد.»

 

نقش واهمّیت زنان ودختران دانشجو درفعّالیتهای جهاد سازندگی

- فضای کاری وزندگی خواهران جهادی در روستا

فضای کار و زندگی خواهران جهادی، تنها مقولهای است که نمیتوان تعریفی برای آن داشت.در اوایل انقلاب در بسیاری از روستاها، نه مدرسهای بود و نه اتاق اداری و یا محلی برای کار و زندگی، خواهران باید در هرجایی که امکان آن بود، استقرار مییافتند. بخشی از اتاق بهداشت، اتاقی در منزل روستاییان و یا درنهایت در مسجد، کار باید انجام میشد حتی اگر مکانی، تختهای، میزی و یا امکاناتی هم نباشد.

به مرورزمان و با سامان گرفتن ساختار تشکیلاتی جهاد سازندگی و تعیین بودجه، به تدریج امکاناتی هرچند ساده، فراهم شد تا جایی که در اکثر روستاهایی که ساکنین قابل توجّهی داشتند، فضاهای آموزشی، فرهنگی چون کلاس درس، مراکز تفریحی، کتابخانه و...به وجود آمد.محل اسکان خواهران نیزوضعیّت بهتری نداشت و در روستاهایی که امکان رفتوآمد وجود نداشت، خواهران درجایی که امن بود، اسکان مییافتند و این مکان در درجه اول مکانهای دولتی چون مدرسه، خانه بهداشت و...بود.

پس از تأمین امنیت، محرومیّت از امکانات اولیه زندگی، چون آب و حمام و بهداشتی، تأمین گرما یا سرما، مسائلی بود که معمولاً خواهران در طول اسکان خود تحمّل میکردند.همچنین دوری از خانواده، محرومیّت از ارتباطات دوستانه، رادیو و تلویزیون، غذاهای ساده و تکراری، شستشوی لباس با دست و آب سرد و بسیار مسائل ریز دیگری که معمولاً دیده نمیشد.

- رفت وآمد درراههای کوهستانی و کویری

رفت و آمد زنان جهادی معمولاً بر اساس دوری و یا نزدیکی روستاها متغیر بود.برخی هرروز به روستا ایاب و ذهاب داشتند، برخی هفتهای دو بار، بعضی دیگر هر هفته یکبار و یا در روستاهای دور هر دو هفته یکبار به خانه بازمیگشتند.

وسایل نقلیه نیز متفاوت بود از ماشینهای دسته چندم جهاد گرفته تا وسایل نقلیه عمومی بهویژه مینیبوسهای روستایی که امیدی به سالم رسیدن آنها نبود.بهطورمعمول ماشین آنها را به روستا میرساند و چند روز بعد میآمد و آنها را برمیگرداند و بسیار شده بود که زنان جهادگر در این چند روز بیمار میشدند؛ اما باید بیهیچ دارو و درمانی تحمّل میکردند تا ماشین برسد و آنها را برگرداند. اما از همه بدتر راههای پرپیچ وخم کوهستانی و جادهای و کویری روستاها بود. در سالهای 65-58 راههای روستایی از پرخطرترین راههای کشور بودند که در این راهها تصادفهای جادهای متعدّد و گرفتاریهای دیگری برای خواهران جهادی پیش میآمد.همچنین پیادهرویهای چندین کیلومتری، بخشی از کارهای روزمره خواهران جهادی بود.چراکه معمولاً این خواهران در یک روستا اسکان مییافتند و خدمات آموزشی خود را به روستاهایاطراف ارائه میکردند.خود روستاییان این مسافتها را با حیوانات و یا موتورسیکلت طی میکردند که معمولاً خواهران جهادی از این دو وسیله نقلیه استفاده نمیکردند. البته کارهای دستهجمعی چون برداشت محصول که با حضور تعداد زیادی از جهادگران انجام میشد، معمولاً صبح تا شب بود و همه با اتوبوس میرفتند وبرمیگشتند.

-انواع فعّالیتهای خواهران جهادی در روستاها

بیان و تعریف نوع فعّالیتهای خواهران جهادی به لحاظ تعدّد و تنوّع کاری بنا بر شرایط زمانی، مکانی و جغرافیایی روستاهای هر استان بسیار زیاداست و شاید نتوان از عهده آن برآمد؛اما در اینجا به فعّالیتهایی اشاره میشود که در بیشتر استانها انجام میگرفت.

- فعّالیتهای آموزشی

ازمهمترین فعّالیتهای خواهران جهادی، آموزش زنان، دختران و پسربچههای روستایی بود.

روزهای اول ورود به جمع زنان روستایی، بیشتر به روشنگری پیرامون مسائل مختلف ظلم و جنایات رژیم ستمشاهی و پیروزی انقلاب اسلامیمیپرداختند و معمولاً در این جلسات سعی میشد تا انگیزش کافی در مخاطبین، جهت حضور در ردههای آموزشی و پس از آن به کار بستن آموخته و تغییر درروشهای اشتباه زندگی ایجاد شود و در همین جلسات بود که اولویت نیازهای آموزش آنان روشن میگشت و معمولاً در سالهای اولیه انقلاب اسلامی، زنان و دختران روستایی به انواع آموزشهای چه عمومی و چه تخصّصی و کاری نیاز داشتند. به همین دلیل بسیاری از آموزشها بنا بر شرایط استانی و یا علایق فراگیران متنوع بود؛ اما بهطور عمده میتوان آموزشهای ارائه شده را در چند بند دستهبندی کرد.

 

تعداد مشاهده خبر355 بار
تصاویر مرتبط


مشاهده نظرات (تعداد نظرات 0)

ارسال نظرات
نام
 
آدرس پست الکترونیکی شما
   
شماره تلفن
توضیحات
 
تغییر کد امنیتی
کد امنیت
 
وزارت جهاد کشاورزی
کلیه حقوق این سایت متعلق به وزارت جهاد کشاورزی می باشد
Powered by DorsaPortal